Miasto położone 17 km na północ od Wągrowca, u zbiegu lokalnych dróg do Marokowa, Margonina i Wyrzyska. Leży nad Strugą Gołaniecką i Jez. Smolary. Osada wzmiankowana już w 1222 roku, a prawa miejskie otrzymała w 1399 roku. Od XIII do XV wieku należała do Pałuków Gołanieckich. Od XVI wieku następuje rozkwit miasta dzięki rozwojowi sukiennictwa. Gołańcz do historii przeszła dzięki bohaterskiej obronie zamku przed Szwedami w 1656 roku. W 1772 roku miasto zajmują Prusacy. Wiek XIX to okres emigracji sporej części ludności miasta do Ameryki.

Miasto oswobodziło się samo w Powstaniu Wielkopolskim już 30.XII.1918 roku, a część mieszkańców brała czynny udział w dalszych walkach powstańczych na froncie północnym. Znaczny rozwój Gołańczy notuje się po ostatniej wojnie. Obecnie miasto liczy ponad 3000 mieszkańców. Wśród łąk nad Jez. Smolary znajdują się ruiny gotyckiego zamku rodu Pałuków z XIV wieku, rozbudowanego w XV wieku. Od XVIII wieku zamek jest ruinie. Do dzisiaj zachowała się wieża mieszkalno – obronna oraz część murów obronnych z barokowa bramą wjazdową. Obok ruin w okresie międzywojennym odkryto osadę należącą do kultury łużyckiej i wzniesioną na niej osadę wczesnohistoryczną.

Drugim zabytkiem jest kościół pobernardyński z przełomu XV / XVI wieku, przebudowany w latach 1695 – 1700 w stylu barokowym. Wyposażenie wnętrza kościoła pochodzi z XVIII wieku. Innym ciekawym obiektem jest też kościół z lat 1931 – 1934, z umieszczonym w ścianie zewnętrznej epitafium pisarza koronnego Maksymiliana Mielżyńskiego. Rynek miasta i pobliskie ulice zachowały zabudowę z końca XIX wieku i początku XX wieku. Na rynku pomnik ofiar I i II wojny światowej. W Gołańczy odbywają się festiwale seryjnych filmów dla dzieci. W lasach, 3 km na północny wschód od Gołańczy leży spory głaz narzutowy zwany „Kamieniem w Borku Oleskim”.